Geminin planlanan rotadan ayrılması her zaman hukuka aykırı değildir. Can kurtarma, beklenmeyen bir tehlike veya başka haklı sebepler rotanın değiştirilmesini gerektirebilir. Ama haklı neden olmadan yapılan sapma, yükün hasarı veya geç teslimiyle bağlantılıysa taşıyan açısından tazminat sorumluluğu doğurabilir.
⚠️ Her Rota Değişikliği Haksız Sapma Değildir
Denizde can kurtarma veya yolculuğun güvenli biçimde devamını engelleyen haklı bir durum varsa rota değişikliği hukuken kabul edilebilir.
Önemli olan geminin rotadan çıkması değil, neden çıktığıdır.
✅ HAKLI SAPMA
Güvenlik veya haklı gereklilik vardır
Can kurtarma, beklenmeyen seyir engeli veya somut olayda haklı kabul edilebilecek başka bir neden söz konusu olabilir.
❌ HAKSIZ SAPMA
Geçerli neden olmadan rota değiştirilir
Sapma nedeniyle yük zayi olur, hasar görür veya geç teslim edilirse taşıyanın sorumluluğu gündeme gelebilir.
Rota değişebilir. Sorumluluk sebebe göre değişir.
Rotadan Sapma Nedir?
Denizyolu taşımacılığında rotadan sapma, geminin sözleşmede kararlaştırılan veya taşımanın olağan seyri içinde izlenmesi beklenen güzergâhtan ayrılmasıdır.
Ama rotadan ayrılmak tek başına hukuka aykırılık anlamına gelmez.
Deniz sabit bir yol değil.
Hava değişir.
Liman kapanabilir.
Başka bir gemi yardıma ihtiyaç duyabilir.
Bazen kaptanın güvenli yolculuk için rotayı değiştirmesi gerekir.
O yüzden ilk soru:
“Gemi rotadan çıktı mı?”
değil.
“Neden çıktı?”
olmalıdır.
Haklı Sapma Nedir?
Geminin rotasını değiştirmesini gerektiren haklı bir neden varsa buna haklı sapma denir.
Örneğin denizde:
🆘 can kurtarma,
🚢 haklı bir kurtarma ihtiyacı,
🌊 güvenli seyri engelleyen beklenmedik durum,
⚠️ yolculuğun aynı rota üzerinden sürdürülmesini makul olmaktan çıkaran başka ciddi nedenler
rota değişikliğini haklı hâle getirebilir.
Her olay kendi şartları içinde değerlendirilir.
“Fırtına vardı.”
demek tek başına sihirli cümle değildir.
Gerçek duruma bakılır.
Haksız Sapma Nedir?
Haklı bir neden bulunmadan geminin kararlaştırılan veya olağan rotadan ayrılması haksız sapma olarak değerlendirilebilir.
Mesela taşıma için gerekli olmayan bir nedenle gereksiz güzergâh değişikliği yapıldığını düşünün.
Yol uzadı.
Yük geç kaldı.
Belki soğuk zincir bozuldu.
İşte burada rota değişikliği yalnız seyir kararı olmaktan çıkar.
Hukuki sorumluluk konusu hâline gelir.
Haksız Sapmaya Örnek Nedir?
Şöyle düşünün.
Geminin A limanından B limanına yük götürmesi kararlaştırılmış.
Güvenlik veya kurtarma gereği bulunmadığı hâlde taşıma amacıyla ilgisi olmayan başka bir limana sapılmış.
Bu sapma yüzünden yük üç gün geç ulaşmış ve bozulmuş.
Burada:
- sapmanın haklı olup olmadığı,
- gecikmenin sapmadan kaynaklanıp kaynaklanmadığı,
- yük zararının gecikmeyle bağlantısı
birlikte incelenir.
Yalnız:
“Gemi başka limana uğramış.”
demek dosyayı çözmez.
Sebep ve sonuç beraber okunur.
- Rotanın haklı gerekçe olmadan değiştirilmesinden dolayı kaptan, donatan ve diğer yolculukla ilgili şahıslara (TTK973) ve özellikle yükle ilgili taraflara karşı sorumludur (TTK 972).
- Rotanın değiştirilmesinden donatan da ilgili kanun (TTK.947) gereğince sorumludur ancak bu sorumluluğun derecesi yükle ilgili şahıslara karşı, taşıyanın gemi adamlarının kusurundan doğan sorumluluğu derecesindedir.
- Taşıyan yük zararları için yükle ilgili şahıslara karşı ilgili kanun gereğince (TTK1061 ve devamı gereğince, 1116. ve takip eden maddelerdeki şartlarla) emredici olarak sorumludur. Bununla birlikte sapma gemi adamlarının teknik kusuru sonucu olmuşsa (rotanın yanlış hesabı veya mevkiin yanlış tayini gibi) taşıyan yük zararlarından sorumlu olmaz (TTK1062 fk 2). Sapmadan sonra yolculuğun bütün rizikosu taşıyana aittir. Ancak sapma olmasaydı dahi zararın gerçekleşeceğini isbat etmek suretiyle sorumluluktan kurtulabilir.
